«زنان نيمى از جامعه را تشكيل مى دهند»... «زنان نيمى از نيروى اقتصادى جامعه هستند»... «زنان نبض حيات خانواده به شمار مى روند»... «زنان نقش اول يك خانواده اند»... «پيشرفت جامعه در گرو سلامت خانواده ها و سلامت خانواده ها وابسته به سلامت زنان است» و...

نه! اشتباه نكنيد! قرار نيست يك مطلب فمينيستى بخوانيد. اينها شعارهايى است كه حتى اگر همه را نه، اما لااقل يكى، دوتايشان را چند بارى شنيده ايد.

درك اين مسأله كه اين شعارها تا چه حد درست و صادق اند، كار سختى نيست. كافى است چشمانتان را ببنديد و جامعه اى را تصور كنيد كه نيمى از جمعيت آن ناتوان و بيمار و آسيب پذير است. كودكان، ضعف را از مادرانشان به ارث برده اند. معلوليت در خانواده ها چيز كميابى نيست و لااقل نيمى از نيروى اقتصادى جامعه يا كاملاً از گردونه فعاليت خارج شده اند، يا در حد و اندازه هاى خود نيستند.

تصور وحشتناكى است. اما همين تصور وحشتناك - كه ممكن است فكر كنيد شكل اغراق آميزى دارد - مى تواند بخشى از آينده جامعه خود ما باشد؛ البته اگر زودتر دست به كار نشويم!

سلامت عبارت است از حالت بهزيست كامل جسمانى، روانى و اجتماعى و بنابراين صرفاً به عدم بيمارى يا معلوليت اطلاق نمى شود.

محققان ايرانى به اين نتيجه رسيده اند كه سلامت زنان در ايران از وضعيت مطلوبى برخوردار نيست و كمبودهاى بدنى، آسيب هاى فيزيولوژيكى، عارضه هاى پس از باردارى و زايمان از عواملى هستند كه سلامت آنان را به مخاطره مى اندازد.

آمارهاى منتشر شده از سوى مركز امور مشاركت زنان نشان مى دهد كه حدود ۳۰ درصد از زنان بين ۱۵ تا ۴۹ ساله دچار كم خونى هستند و اين رقم در بعضى از استان ها به بيش از اين مقدار هم مى رسد.

علاوه بر اين كمبود يد در زنان ايرانى دو برابر مردان اعلام شده است. به اينها كمبود آهن، روى و ويتامين ها را هم اضافه كنيد تا متوجه شويد كه دلايل محققان براى اين ادعا چيست.
عده اى از محققان، تغذيه نادرست را اولين عامل مؤثر در بيمارى هاى زنان مى دانند. غذاهاى پرچرب، عموماً سرخ كرده و پركالرى شايد همان چيزى باشد كه نقش اول را در آسيب هاى جسمانى زنان بازى مى كند.

دكتر سيدضياءالدين حسينى مظهرى، رئيس انستيتو تحقيقات تغذيه و صنايع غذايى ايران در اين باره مى گويد: «گرايش به غذاها ى آماده، فست فودها و انتخاب جايگزين فرنگى براى غذاهاى سنتى ايرانى از جمله عواملى هستند كه سلامت جسمانى زنان را تهديد مى كند. علاوه بر اين، در كنار مسأله تغذيه بايد اثر كمبود تحرك و بهره مندى كم از آفتاب را هم در نظر گرفت كه به مشكلات زنان دامن مى زند.»

زندگى ماشينى... كمبود وقت... سرعت... مدرنيته... اينها فقط چند اصطلاح با مايه هاى مفهومى مشابه نيستند. اينها را كلماتى ببينيد، نشسته در يك طرف معادله اى كه نتيجه اش بر هم خوردن تعادل جسمى - روانى افراد است. افرادى در جامعه اى نيمه سنتى - نيمه مدرن كه پشت ميزنشينى هاى ممتد، Fast foodهاى خوش آب و رنگ و مضر و خوش اندامى را يكجا مى خواهند.

دكتر حسينى ادامه مى دهد: «در اغلب خانم ها آثار سوءتغذيه قبل از بلوغ تظاهر پيدا مى كند. چون خودسرانه اقدام به رژيم گرفتن مى كنند و در نتيجه جهش هاى رشدى آنها دچار اشكال مى شود و از نظر وزن و قد و واماندگى پيدا مى كنند.»
او معتقد است: «فرهنگ سازى از سنين پايين، قبل از بلوغ، قبل از باردارى و قبل از زايمان و شيردهى مى تواند گام مؤثرى در بهبود وضعيت سلامت زنان باشد.» چيزى كه اخيراً در مورد توجه مسؤولان آموزشى قرار گرفته است.

قامت خميده

بازيگر نقش دوم اين سناريو «فقر حركتى» زنان است. فقر حركتى از جمله مسائلى است كه در جامعه ايرانى، در تمام مراحل رشدى دختران، از كودكى گرفته تا بلوغ و ميانسالى ديده مى شود. آپارتمان نشينى، از همان ابتداى كودكى فضاى حركتى بچه ها را محدود مى كند. محدوديت امكانات ورزشى در مدارس و دانشگاه ها اين روند را ادامه مى دهد و مشاغل كم تحرك و پشت ميزى آن را به حداكثر تأثير مى رساند.
طبق آمار اعلام شده، سرانه فضاى ورزشى دختران در مدارس ۱۷ سانتى متر است.اين رقم را بگذاريد كنار ۲۵۰ سانتى متر فضاى استاندارد حركتى يك دختر.
حالا با اين حساب، عجيب نيست اگر بشنويد كه قابليت جسمانى زنان ۲۶-۱۸ ساله ايرانى، برابر با قابليت جسمانى زنان ۵۰ ساله فرانسوى برآورد شده است!
دكتر پروانه عارضى، كارشناس امور تربيت بدنى و عضو هيأت علمى دانشگاه آزاد زاهدان در ارتباط با فقر حركتى زنان و مشكلات ناشى از آن در زنان مى گويد: «فقر حركتى در زنان كه در اثر بالا رفتن سن، چاقى، يائسگى و كم تحركى ايجاد مى شود، روى عملكرد كليه، قلب و دستگاه گوارش اثر مى گذارد و نيز مشكلاتى از قبيل پوكى استخوان به بار مى آورد. افرادى كه فقر حركتى دارند، دچار چاقى مى شوند و همين چاقى، صرف نظر از مشكلات جسمانى كه براى آنها به وجود مى آورد، روى اعتماد به نفس آنها هم اثر مى گذارد و سلامت روان اين افراد را به خطر مى اندازد.

در حقيقت فقر حركتى با بر هم زدن تعادل بيومكانيكى بدن و كاهش بازدهى مفيد دستگاه اهرمى بدن، سلامت زنان را تهديد مى كند.

او اثر فقر حركتى بر دختران و زنان جوان را حادتر مى داند و اينطور عنوان مى كند كه «فقر حركتى در دختران و زنان جوان باعث بروز اختلالات قلبى - عروقى و كاهش حجم تنفسى مى شود.
اختلالاتى در عملكرد اندامهاى داخلى ايجاد مى كند و ناراحتى هاى كليوى، كاهش آمادگى هاى حركتى و روانى در يادگيرى و انجام مهارتها (از امور ساده گرفته تا مهارتهاى پيچيده ورزشى و شغلى) و بازدهى نامطلوب در انجام وظايف اجتماعى و امور روزانه را در پى دارد و نيز موجب دردهاى عضلانى و مفصلى در آنان مى شود.»

مادران فردا

در بررسى روند تحولات زنان، دوره باردارى يكى از حساس ترين دوره هاى زندگى آنها محسوب مى شود كه به خاطر نقش مستقيم سلامت مادر در سلامت نوزاد، اهميت اين مرحله دوچندان شده و پشت سر گذاشتن بى خطر اين مرحله و مراقبتهاى جسمى و روحى دوران باردارى، در مركز توجه قرار مى گيرد.

فقر غذايى و آسيب پذيرى جسمى مادر موجب تولد نوزادان كم وزنى مى شود كه اغلب عمر كوتاهى دارند. در صورتى كه مراقبتهاى لازم از مادران در دوران باردارى، زايمان و پس از آن، مرگ نوزادان را از ۳۰ تا ۴۰ درصد كاهش مى دهد.

در جهان سالانه پانصد هزار زن به علت عوارض باردارى و زايمان جان خود را از دست مى دهند. به عبارتى در هر دقيقه ۱ مادر مى ميرد كه ۹۹ درصد اين رقم به كشورهاى در حال توسعه اختصاص دارد! به اينها تعداد ۵۰ ميليون زن را كه در حين باردارى و زايمان يا پس از آن دچار آسيب مى شوند هم اضافه كنيد تا چشم انداز روشنى از وضعيت مادران جهان در ذهنتان ترسيم شود.

مطمئناً شما هم متوجه وخامت اوضاع شده ايد، اما خبر خوب در مقابل اين همه آمار نا اميد كننده، بهبود وضعيت سلامت مادران طى سالهاى اخير در ايران است. آمارهاى منتشر شده از سوى دفتر سلامت خانواده و جمعيت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى نشان مى دهد كه ميانگين مرگ و مير زنان در سنين بارورى در كشورهاى در حال توسعه، ۲۰۰ در هر صد هزار مواليد زنده است و اين رقم در كشورهاى توسعه يافته، تا يك دهم اين مقدار كاهش پيدا مى كند، يعنى ۲۰ در هر صد هزار مواليد زنده!
اما طى اقدامات مثبتى كه در اين زمينه در ايران صورت گرفته، مرگ و مير زنان در سنين باردارى به مقدارى كمتر از حد مورد انتظار رسيده است. اين رقم در سال ۱۳۷۵ برابر با ۳۷‎/۴ در صد هزار مواليد زنده برآورد شده بود كه بر اساس تعهدى كه ايران براى رسيدن به اهداف هزاره (Millennium development goals) كرده تا سال ۲۰۱۵ ميلادى بايد به ۲۰ درصد هزار مواليد زنده برسد. يعنى رقمى برابر با مقدار كنونى اين شاخص در كشورهاى پيشرفته.

سلامت روان

بهداشت روانى هر فرد، اگر نگوييم بيشتر از سلامت جسمانى او اهميت دارد، لا اقل به همان اندازه مهم و قابل توجه است.

روانشناسان بهداشت روانى را اينطور تعريف كرده اند. «قابليت برقرارى ارتباط هماهنگ و موزون با ديگران، تغيير و اصلاح محيط فردى و اجتماعى و حل تضادها و تمايلات شخصى به طور منطقى و عادلانه و مناسب».

فرد برخوردار از بهداشت روانى، توانايى احترام به خود را دارد. مى تواند توانايى هايش را در حد واقعى و همان طور كه هست قلمداد كند، دوستى و احترام ديگران را جلب كند، نيازهاى زندگى شخصى اش را تأمين كند و از اعتماد به نفس خوب و روحيه اى شاد برخوردار باشد.

«زندگى زنان، مراحل مختلفى وجود دارد كه مى تواند بهداشت روانى آنان را به مخاطره بيندازد. از جمله اين مراحل، بلوغ، باردارى، يائسگى، تغييرات دوره سالمندى و فوت همسر يا طلاق است.»

در ايران مشكل بزرگى كه بر سر راه بهبود وضعيت بهداشت روانى زنان وجود دارد، نبودن آمارهاى دقيق و رسمى از اين شاخص است كه برنامه ريزى را مشكل مى كند.
اما در عين حال آمار غير رسمى اينطور نشان مى دهند كه افسردگى و خودكشى در زنان و دختران رقمى بالاتر از مردان دارد كه مى تواند ريشه در محدوديتهاى فرهنگى جامعه براى دختران و حاكميت فرهنگ مردسالارى و پدرسالارى در جامعه و خانواده داشته باشد كه عزت نفس آنان را تحت تأثير خود قرار مى دهد و ميزان رضايتمندى آنها از زندگى را كم مى كند.

مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامه اى صدا و سيما در بررسى هاى اخير خود ميانگين سلامت روانشناختى در مردان شهر تهران را ۸۷‎/۶۸ درصد و در زنان ۸۷‎/۳۶ درصد برآورد كرده است. علاوه بر اين طبق اين آمار حدود ۲۲‎/۵ درصد از مردان تهرانى در حد خيلى زياد احساس آرامش مى كنند و اين شاخص در زنان، رقم ۱۲ درصد را به خود اختصاص داده است!

اين وضعيت «اكثريت» است، اما «اقليت» هايى هم هستند كه شرايط بحرانى ترى را تجربه مى كنند، مثل زنان سرپرست خانواده.

مشكلات مالى يك بخش از فشارهاى روانى وارد به اين زنان است. ديدگاه خاص جامعه به اين زنان، دست تنها بودن، احساس كمبود اعتماد به نفس و باز همان قصه تكرارى جامعه مردسالار و فرصت هاى آموزشى، شغلى بيشتر براى مردان، برجسته ترين عواملى هستند كه به مشكلات اين طيف «اقليت» دامن مى زنند و گاه آنها را در زمره اشخاص نيازمند درمان هاى روحى - روانى قرار مى دهند و به يادمان مى آورند كه زنان ايرانى نه تنها از لحاظ جسمى، كه به لحاظ روحى هم در وضعيت مطلوبى نيستند!

***
اوايل گزارش را به ياد بياوريد. گفتيم جامعه اى را تصور كنيد كه نيمى از جمعيت آن از رده خارجند و گفتيم تصور وحشتناكى است كه همين تصور وحشتناك مى تواند بخشى از آينده خود ما باشد، اگر...

گاهى اوقات «چيزى نگفتن» از «چيزى گفتن» به مراتب بهتر است. براى پايان دادن اين گزارش مؤخره اى نداريم. نگاهتان را به اول گزارش برگردانيد و مقدمه را از اول بخوانيد؛ حرف آخر ما همان حرف اولمان است.

• - سيستم تشخيص و کنترل تومورهای سرطانی اختراع شد
• - استفاده از ليزر در ساخت پوست مصنوعي
• - غربالگري نوزادان از تولد 4 هزارمعلول ذهني جلوگيري كرد
• - دولت تعرفه‌هاي پزشكي بخش خصوصي را اعلام كرد
• - سزارین،گزینه اول مادران امروز

• - بانک خون بندناف ، پایان خوش بیماریها
• - اینجا آخر دنیاست