تاریخچه انتقال خون در ایران

همزمان با پيشرفت طب انتقال خون در كشورهاي پيشرفته دنيا ؛ نياز به راه اندازي سيستمي كه بتواند روند دريافت خون از دهندگان و رساندن آن به دست بيماران را ساماندهي كند به شدت احساس مي شد . و اين مهم ، انگيزه اي بود براي تاسيس اولين تشکیلات بانك خون در دنیا .

دکتر بابک یکتاپرست « پزشک عمومی ،کارشناس مدیریت سلامت »

با توجه به سابقه درخشان فعاليتهاي پزشكي در كشور ما به ويژه در ميان كشورهاي منطقه ، به كارگيري روش هاي نوين درماني و استفاده از علوم روز دنيا به منظور درمان بيماران ، همواره مورد توجه پزشكان ايراني قرار داشت ؛ و پرواضح است كه طب انتقال خون و به عبارتي نجات زندگي بيماران و مصدومين نيازمند به خون از طريق تزريق خون و فراورده هاي آن نيز از اين قاعده مستثني نبود .

بر اساس شواهد و قرائن موجود ، سابقه اولين تزريق خون در كشور ما به سالهاي ابتدايي دهه 20 هجري شمسي بر ميگردد. در واقع در اين سالها با توجه به نوپا بودن طب انتقال خون و ناآشنا بودن اذهان عمومي با اين مقوله ، دريافت خون از داوطلبان براي تزريق به بيماران به سختي انجام مي گرفت . و راضي كردن افراد براي دادن خون عمدتا به ابتكار عمل پزشك بستگي داشت .

در واقع بيمارستان هاي ارتش و مراكز جمعيت شير و خورشيد سرخ ايران از اولين مراكزي بودند كه به صورت سيستماتيك اقدام به جمع آوري خون از ميان اعضا و داوطلبان خود نمودند.

به تدريج با شناخته شدن ارزش حياتي تزريق خون در نجات بيماران ، و افزايش تجويز خون در مراكز درماني ، جمع آوري خون داوطلبان جوابگوي نياز بيماران نبود و تنها راه چاره پرداخت مبالغي در برابر دريافت خون بود ؛ و از همينجا پاي واسطه ها به ماجرا باز شد . بنگاه هايي كه خون را در ازاي پرداخت مبالغ اندكي از مردم مي خريدند و به بهاي گزاف به بيمارستانها و مراكز درماني مي فروختند . بديهي است كه مشتريان اين بنگاه ها را عمدتا افراد بي بضاعت و به ويژه معتادان و خيابان خواب ها تشكيل مي دادند و بديهي است كه كمترين كنترلي از نظر بررسي سلامت و كيفيت روي خون ها وجود نداشت . ذكر اين نكته خالي از لطف نيست كه ضرب المثل هاي ( خون فروشي ) و ( خون كسي را توي شيشه كردن ) از همينجا وارد زبان فارسي شده اند .

با توجه به مشكلات و عوارض ناشي از تعدد متوليان امر انتقال خون ، فعاليت سودجويانه بنگاه هاي خصوصي و به ويژه رقابت ناسالم اين بنگاه ها ، طرح اوليه تاسيس يك سازمان مستقل براي ساماندهي سيستم تامين خون و فراورده هاي خوني شكل گرفت و به تدريج پررنگ تر شد تا اينكه در نهايت به تاسيس سازمان ملي انتقال خون ايران در نهم مرداد ماه 1353 منتج گرديد .

در واقع معرفي سازمان انتقال خون ايران به عنوان تنها متولي تهيه خون در كشور گامي بود براي متمركز كردن و همسويي تمام امكانات موجود در زمينه طب انتقال خون ، به منظور ارتقاي كمي و كيفي در روند تامين خون و فراورده اي خوني مورد نياز . هدفي كه همواره به عنوان يكي از اركان اصلي سازمان مطرح بوده و مورد توجه قرار داشته است.

بر همين اساس خاتمه دادن به سيستم خريد و فروش خون و تعطيلي بنگاه هاي واسطه از اولين دستاوردهاي اين سازمان بود . ليكن در آن سالها با توجه به عدم آشنايي كافي اقشار مختلف جامعه با اين مقوله حياتي ؛ سيستم جايگزيني خون ؛ يعني دريافت خون از آشنايان و بستگان فرد بيمار تنها راه حل موجود به نظر مي رسيد . سيستمي كه تا سال 76 همچنان پابرجا باقي ماند .

شايد به جرات بتوان گفت بروز انقلاب اسلامي و پس از آن جنگ تحميلي بهترين فرصت را براي معرفي نقش حياتبخش و ارزشمند سازمان فراهم ساخت . مشاركت بي نظير گروه هاي مختلف مردم براي تامين خون مورد نياز مجروحين انقلاب و جنگ ، فرصتي استثنايي براي آشنايي اقشار مختلف جامعه با مقوله انساندوستانه و خداپسندانه اهداي خون پديد آورد و برگ زريني شد در دفتر افتخارات سازمان انتقال خون ايران .

همزمان با گسترش فعاليت سازمان و رشد فزاينده جمعيت داوطلبان اهداي خون ؛ ارتقاي كيفيت فراورده هاي خوني نيز توجه ويژه اي را به خود معطوف داشت . به ويژه با شناسايي عوامل بيماريزايي منتقله از طريق خون مثل ويروس هاي هپاتيت ـ بي ( HBV ) ؛ اچ ـ آي ـ وي ( HIV ) و هپاتيت سي ( HCV ) ؛ ارتقاي سلامت فراورده هاي خوني جايگاه خاصي را در فعاليت هاي كنترل كيفي سازمان به خود اختصاص داد.

به تدريج و همزمان با پيشرفت هاي چشمگير علم پزشكي در زمينه طب انتقال خون ، به كارگيري فناوري روز دنيا در تمامي مراحل تامين فراورده هاي خوني از جذب و انتخاب اهداكنندگان ؛ انجام آزمايشات بررسي ويروسي روي تك تك كيسه هاي خوني ؛ تهيه و نگهداري فراوردهاي خوني و در نهايت ارسال فراورده به بانك خون هاي بيمارستاني كارنامه درخشاني را براي انتقال خون ايران رقم زده اند . ضمن اينكه پياده سازي سياست هاي سازمان جهاني بهداشت ، از جمله حذف سيستم جايگزيني خون و جمع آوري خون از اهداكنندگان داوطلب ؛ آزمايشات غربالگري خون ، اهداي مستمر ، سيستم خودحذفي محرمانه و ... موقعيت ممتازي را براي اين سازمان در بين كشورهاي منطقه فراهم ساخته است.

رسيدن شاخص اهداكنندگان داوطلب به رقم 5/2 % ، نشاندهنده روند رو به رشد استقبال مردم براي اهداي خون است . اما مسلما ادامه اين سير صعودي تنها در سايه تبديل ضرورت اهداي خون به يك فرهنگ و يك باور عمومي ميسر خواهد بود . حركتي كه توجه فرد فرد جامعه و حمايت همه جانبه سازمانها و نهادهاي مسئول در زمينه سلامت و فرهنگ كشور را طلب مي كند.

منابع :

تاريخچه سازمان انتقال خون ايران ( دكتر حسن ابوالقاسمي ، دكتر شهرام كاظمي )

استانداردهاي ملي انتقال خون ( معاونت آموزشي و پژوهشي سازمان انتقال خون ايران )

با تشكر از روابط عمومي و امور بين الملل سازمان انتقال خون ايران

• - فراخون اهدای خون در رمضان
• - توصیه هایی به اهداکنندگان خون
• - شرایط اهدای خون
• - انواع اهدای خون
• - >>>خون و ضرورت اهدای آن